Çek, Bono, Senet, Keşideci ve Ciranta: Kambiyo Hukuku Rehberi

Çek, bono ve poliçe arasındaki temel farklar

Kambiyo senetleri çek, bono ve poliçedir. 'Senet' sözcüğü tek başına mutlaka kambiyo senedi demek değildir. Hak sahipliği ve sorumluluk için belgenin türü ilk adımdır.

• Bono: Düzenleyen belirli bedeli kayıtsız ve şartsız ödemeyi vaat eder.
• Çek: Düzenleyen muhatap bankaya ödeme emri verir; ibraz sistemi esastır.
• Poliçe: Düzenleyen muhataba lehtara ödeme yapmasını emreder; kabul kuralları önem taşır.

Mevzuat: TTK m.670 vd., m.776-777, m.780-781

Keşideci, düzenleyen, lehtar, hamil, muhatap ve ciranta

Keşideci eski uygulama dilinde düzenleyen için kullanılır. Bono ve çek bakımından düzenleyenin rolü farklıdır. Lehtar ilk hak sahibi; hamil senedi elinde bulunduran kişidir. Ciro zinciri hamillik yetkisini etkiler.

• Çekte muhatap kural olarak banka; bonoda ayrıca bir muhatap bulunmaz.
• Ciranta senedi ciro eden kişidir; düzenleyenle aynı kişi olması zorunlu değildir.
• Üçüncü kişilerin imzalarının aval, ciro veya temsil imzası olarak nitelendirilmesi ayrı sonuçlar doğurur.

Mevzuat: TTK m.671, m.681-690, m.776, m.780

Bono ve çekin şekil şartları

Bono için TTK m.776, çek için TTK m.780 uygulanır. Eksik görünen her kayıt belgenin otomatik geçersiz olduğu anlamına gelmez; m.777 ve m.781'de tamamlama karineleri vardır.

• Bonoda kayıtsız şartsız ödeme vaadi, tutar, lehtar, düzenleme tarihi ve imza özellikle kontrol edilir.
• Çekte kayıtsız şartsız ödeme emri, banka, tutar, düzenleme tarihi, yer ve imza ile kanundaki diğer zorunlu unsurlar incelenir.
• Vade veya düzenleme yeri gibi bir unsurun yokluğunun sonucu, kanuni istisnalarla birlikte değerlendirilir.

Mevzuat: TTK m.776-777, m.780-781

Ciro zinciri ve devir türleri

Tam ciroda devralan gösterilir; beyaz ciroda isim yazılmaz. Tahsil veya rehin amacıyla yapılan ciroların etkisi farklıdır. Şeklen düzgün ciro zinciri, kimin yetkili hamil olduğunun değerlendirilmesinde önemlidir.

• Arka yüzdeki imzaları ve varsa alonj üzerindeki devamı inceleyin.
• İptal edilen veya çizilen kayıtların zincire etkisi ayrıca değerlendirilir.
• Belgenin teslimi, ciro sırası, tarih ve devre ilişkin özel kayıtlar önem taşır.

Mevzuat: TTK m.681-690, m.778, m.818

Aval ve avalistin sorumluluğu

Aval, kambiyo senedi bedeli için kanunda düzenlenen özel bir teminattır. Sıradan kefaletle özdeş değildir. Aval veren, lehine aval verdiği kişi gibi sorumlu olabilir.

• İmzanın senet yüzünde veya alonjda olması sonucu etkileyebilir.
• Kimin lehine aval verildiği yazılmamışsa kanundaki karineler uygulanır.
• Temsil imzası, düzenleyen imzası ve aval imzası aynı kabul edilmemelidir.

Mevzuat: TTK m.700-702, m.778, m.794

Çekin ibrazı ve karşılıksızlık

Çekte bankaya ibrazın zamanı ve yöntemi önemlidir. Genel süre, TTK m.796'ya göre düzenleme ve ödeme yerine bağlıdır. 'Karşılıksızdır' işlemi, ceza şikâyeti ve takip hakkı birbirinden ayrı kurallarla düzenlenir.

• Aynı yerde düzenlenip ödenecek çek için on günlük ibraz süresi öngörülür.
• Başka yerde düzenlenip ödenecek çek için bir aylık süre; yabancılık unsuru bulunan çeklerde ayrıca özel süreler söz konusu olabilir.
• 5941 sayılı Kanun kapsamında şikâyet hakkı, sorumlu kişi ve süreler ayrı incelenir.

Mevzuat: TTK m.796-798, m.808 vd.; 5941 sayılı Çek Kanunu m.5

Protesto, ödememe tespiti ve müracaat

Ödenmeme hâlinde cirantalara veya diğer başvuru borçlularına dönülebilmesi için senet türüne göre protesto, banka kaydı veya eşdeğer tespit gibi işlemler gerekebilir. Protesto her senette aynı şekilde aranmaz.

• Çekte banka tarafından yapılan ödememe tespitinin tarihi ve içeriği önemlidir.
• Bono ve poliçede başvuru haklarının korunması için gereken işlemler somut senede göre belirlenir.
• Protesto süresi ile icra takibine itiraz süresi ayrı kavramlardır.

Mevzuat: TTK m.713-723, m.778, m.808

Kambiyo senetlerine özgü icra takibi

İİK m.167-170/a kapsamında çek, bono veya poliçeye dayalı özel takip yolu vardır. Örnek No: 10 ödeme emrinde beş günlük belirli itiraz ve şikâyet süreleri ile on günlük ödeme süresi birbirinden ayrılmalıdır.

• Takip dayanağının kambiyo niteliği ve alacaklının takip hakkı kontrol edilir.
• İmzaya itiraz, borca itiraz ve kambiyo vasfına şikâyet birbirinin yerine geçmez.
• İtiraz takip işlemlerini her durumda tamamen durdurmaz; mahkemenin kararları önemlidir.

Mevzuat: İİK m.167-170/a

Zamanaşımı: tek süre yok

Bono ve poliçede hangi borçluya karşı talepte bulunulduğuna göre farklı zamanaşımı süreleri olabilir. Bonoyu düzenleyene karşı TTK m.778 ve m.749 çerçevesinde üç yıllık temel süre, vadeye göre değerlendirilir. Çek için TTK m.814'te ayrı rejim vardır.

• Düzenleyene karşı talep ile cirantaya karşı müracaat aynı değildir.
• Süre başlangıcı, kesilme/durma ve başvuru işlemleri birlikte incelenmelidir.
• İcra takibi, ceza şikâyeti ve genel alacak davası süreleri birbirine karıştırılmamalıdır.

Mevzuat: TTK m.749-751, m.778, m.814

Belge güvenliği, sahtecilik ve teminat iddiaları

İmza inkârı, tahrifat, bedelsizlik ve teminat için verildiği ileri sürülen senetler ayrı hukuki meselelerdir. Dolaşıma girmiş senetlerde üçüncü kişilerin iyi niyeti önem taşıyabilir.

• Belgenin ön/arka yüzü ve alonj birlikte değerlendirilir.
• Asıl belgeye erişimin hukuka uygun şekilde sağlanması gerekir; kişisel bilgileri herkese açık platformlara yüklemeyin.
• Bu bilgi merkezinde belge yükleme, kimlik bilgisi toplama veya UYAP verisi işleme bulunmaz.

Mevzuat: TTK m.677-680, m.681-690; İİK m.170 ve m.170/a

Sık sorulan sorular

Mevzuat ve resmî karar kaynakları

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu – Kıymetli Evrak (m.670 vd.) ↗
• 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu – Kambiyo Takibi (m.167-170/a) ↗
• 5941 sayılı Çek Kanunu – karşılıksız çek düzeni ↗

Kaynaklar güncel uyuşmazlıkta yürürlük tarihi, değişiklikler ve geçiş hükümleri bakımından ayrıca kontrol edilmelidir. Bu sayfada gerçekte incelenmemiş bir yargı kararı emsal olarak sunulmamaktadır.