Kiralık araçta hasar, motor arızası, kilometre aşımı, temizlik ve kullanım kaybı talepleri; üç Yargıtay kararı ve ödeme emrine itirazın temel kuralları.
Araç kiralama sonrasında hasar, motor onarımı, detaylı temizlik, döşeme, kilometre aşımı veya ikame araç bedeli için icra takibi başlatılabilir. Ancak ödeme emrinde bir tutarın bulunması, bu alacağın mahkemece incelenip doğrulandığı anlamına gelmez. Her kalemin sözleşme, teslim ve iade kayıtları, teknik bulgular ve hesaplama dayanaklarıyla ayrı değerlendirilmesi gerekir.
Ödeme emri alan kişinin ilk işi takip türünü ve hukuken geçerli tebliğ tarihini belirlemektir. Genel haciz yoluyla ilamsız takipteki Örnek 7 ödeme emrine karşı itiraz süresi, tebliğden itibaren yedi gündür. Şirketle görüşmek veya bir şikâyet platformuna başvurmak, icra dosyasına yapılması gereken itirazın yerine geçmez.
Olağan yıpranma ile kiracının sorumlu olduğu hasar ayrılmalıdır
TBK m.334 uyarınca kiracı, aracı aldığı durumuyla geri vermekle yükümlüdür; sözleşmeye uygun kullanım nedeniyle meydana gelen eskime ve bozulmalardan sorumlu değildir. Buna karşılık özen yükümlülüğüne aykırı kullanımın neden olduğu zararlar kiracının sorumluluğunu doğurabilir. Aracın yaşı, kilometresi, kiralama süresi, önceki hasarları ve bakım geçmişi birlikte incelenir.
Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 12.11.2019 tarihli, 2019/1057 E. ve 2019/9071 K. sayılı kararı doğrudan araç kiralamaya ilişkindir. Yirmi dört aylık kiralama sonunda ileri sürülen hasar ve parça değişim bedellerini inceleyen Daire, bilirkişi raporunun olağan kullanım ile hor kullanmayı ayırmadığını belirlemiştir. Makine mühendisinin de bulunduğu yeni bir heyetten, sözleşme hükümleri gözetilerek denetlenebilir rapor alınması gerektiğini açıklamıştır.
Bu karar bütün onarım bedellerinin reddedilmesini değil, hangi parçanın neden değiştiğinin ve gerçek zararın araştırılmasını gerektirir. Bir servis faturasında parça ve işçilik bedeli yazması, tek başına o zararın kiracının hatalı kullanımından doğduğunu göstermez.
Motor arızası kiralama sırasında ortaya çıktıysa kiracı mutlaka sorumlu mudur?
Hayır. Arızanın kiralama sırasında ortaya çıkması ile kiracının kullanımından kaynaklanması farklı konulardır. Kiraya verenin aracı kullanıma elverişli teslim etme ve bu durumda bulundurma yükümlülüğü de dikkate alınır. Önceden gelişen teknik sorun, bakım eksikliği ve somut kullanım hatası aynı değerlendirmeye tabi tutulamaz.
Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 08.05.2024 tarihli, 2023/3825 E. ve 2024/1592 K. sayılı kararında on günlük kiralamanın sekizinci gününde arızalanan, arıza tarihinde 116.033 kilometrede bulunan araç incelenmiştir. Bilirkişi raporunda arızanın kullanımdan kaynaklandığı belirtilse de bunun sekiz günlük kiracı kullanımıyla oluşup oluşamayacağı ve daha önce süregelen bir soruna dayanıp dayanmadığı açıklanmamıştır.
Daire bu eksiklik nedeniyle farklı bir uzman bilirkişiden rapor alınmasını istemiş ve kararı bozmuştur. Dolayısıyla karar, kiracının kesin olarak sorumsuz olduğuna ilişkin bir hüküm değildir. Uygulamada motor arızası için bakım kayıtları, teslim kilometresi, arıza tespitleri ve kullanım süresi arasındaki bağlantının açıklanması gerektiğini gösterir.
Kilometre aşım bedeli nasıl kontrol edilir?
Kilometre sınırı, bu sınırın günlük, yıllık veya toplam kiralama süresi için mi belirlendiği, teslim ve iade kilometreleri ile aşımın birim ücreti birlikte okunmalıdır. Hesapta kullanılan para birimi de kontrol edilmelidir.
2019/1057 E. ve 2019/9071 K. sayılı kararda sözleşmedeki yıllık 50.000 kilometre sınırını aşan her kilometre için 0,25 kuruş öngörüldüğü halde bilirkişi hesabında 0,25 TL kullanılması ayrıca bozma nedeni sayılmıştır. Bu tutar bütün kiralamalara uygulanan yasal bir tarife değildir; incelenen sözleşmedeki bedeldir. Karar, hesabın sözleşmede kararlaştırılan birim ve tutarla yapılmasının önemini gösterir.
Daire aynı uyuşmazlıkta tacir tarafların serbest iradeleriyle düzenledikleri sözleşme hükümlerinin bağlayıcılığını da vurgulamıştır. Bu nedenle karardan, kilometre aşım ücretinin bütünüyle geçersiz olduğu sonucu çıkarılamaz.
İade sonrasında hasar bildiriminin zamanı önem taşır
TBK m.335 uyarınca kiraya veren, geri aldığı aracı gözden geçirmeli ve kiracının sorumlu olduğunu ileri sürdüğü eksiklikleri hemen yazılı olarak bildirmelidir. Bu yükümlülük yerine getirilmezse kiracı, kural olarak ilgili eksikliklerden sorumluluktan kurtulur.
Olağan incelemeyle fark edilemeyen eksiklikler bu kuralın istisnasıdır. Ancak bunlar öğrenildiğinde de kiracıya hemen yazılı bildirim yapılmalıdır. Bu nedenle iade tutanağı, sonraki teknik tespitin tarihi, bildirim içeriği ve bildirimin ulaştığına ilişkin kayıtlar birlikte incelenir. İade tutanağında hasar bulunmaması, gizli eksiklikler dahil bütün taleplerin her koşulda ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Temizlik, döşeme ve hasar kalemleri ayrı ayrı incelenmelidir
Detaylı temizlik veya döşeme bedelinde, aracın iade durumu ile talep edilen işlemin kapsamı açıklanmalıdır. Sözleşmedeki ücret hükmü, önceki hasar kayıtları, fotoğraflar ve işlem dökümü birlikte değerlendirilir. Bedelin yüksek olması tek başına talebi geçersiz kılmaz; aynı şekilde fatura düzenlenmiş olması da sorumluluğu kendiliğinden kesinleştirmez.
Genel hasar bedeline motor veya döşeme onarımı da dahil edilmişse, aynı giderin ayrıca ikinci kez istenip istenmediği kontrol edilmelidir. Farklı zararların ayrı kalemlerde gösterilmesi ise kendiliğinden mükerrer tahsilat anlamına gelmez. Aynı zarar için yapılmış sigorta ödemeleri, depozito kesintileri ve önceki ödemeler de hesapla karşılaştırılmalıdır.
| Alacak kalemi | Kontrol edilecek kayıtlar |
|---|---|
| Hasar ve motor onarımı | Teslim ve iade kayıtları, bakım geçmişi, arızanın nedeni, parça ve işçilik dökümü |
| Temizlik ve döşeme | İade fotoğrafları, işlemin kapsamı, sözleşme hükmü ve bedel hesabı |
| Kilometre aşımı | Kararlaştırılan süre ve sınır, başlangıç ve bitiş kilometreleri, birim ücret ve para birimi |
| İkame hizmeti veya kullanım kaybı | Talebin hukuki niteliği, makul onarım süresi, sözleşme ve hesap dayanakları |
| Faiz ve önceki ödemeler | Muacceliyet ve temerrüt, uygulanabilir faiz türü, dönemler, sigorta ve ödeme mahsupları |
İkame araç hizmeti, kullanım kaybı ve ticari kazanç kaybı aynı değildir
Bir talebin yalnızca “ikame araç bedeli” diye adlandırılması yeterli değildir. Kiracıya sağlandığı ileri sürülen ikame araç hizmetinin sözleşmesel ücreti, hasarlanan araçtan yararlanamamanın tazmini ve kiralama işletmesinin kazanç kaybı farklı hukuki ve hesaplama sorunları doğurur. Hangi talebin ileri sürüldüğü belirlenmeden, bütün kalemler için aynı belge veya hesap yöntemi aranamaz.
Yargıtay 4. Hukuk Dairesinin 29.09.2022 tarihli, 2021/26777 E. ve 2022/11236 K. sayılı kararı bir kiralama sözleşmesi uyuşmazlığına değil, trafik kazasından doğan araç mahrumiyeti tazminatına ilişkindir. Daire, araç kiralandığına dair belge veya ödeme belgesi sunulmasa da TBK m.50/2 kapsamında zararın belirlenebileceğini açıklamıştır. Hasarın niteliğine göre makul tamir süresi ve bu dönemdeki ikame araç bedeli bilirkişi incelemesiyle değerlendirilmelidir.
Karar, hukuki sonuçlarına etkili olmamak üzere kanun yararına bozma niteliğindedir. Makalemizdeki önemi, “kiralama faturası yoksa hiçbir kullanım kaybı istenemez” genellemesinin doğru olmadığını göstermesidir. Buna karşılık bu karar, kiralama şirketinin yazdığı her ikame bedelini veya araç serviste kaldı denilen her günü otomatik olarak haklı kılmaz; sözleşmesel hizmet ücreti ve ticari kazanç kaybı ayrıca incelenir.
Standart sözleşmedeki ücret hükmü her durumda geçerli midir?
Kiralama tüketici işlemi niteliğindeyse, tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye eklenen ve dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizlik yaratan şartlar haksız şart denetimine tabidir. İmzalı sözleşmede yer almak, hükmün gerçekten müzakere edildiğini tek başına göstermez.
Her yüksek ücret veya her standart hüküm kendiliğinden haksız şart değildir. Kiralamanın ticari veya mesleki amaçla yapıldığı durumlarda da tüketici hükümlerinin uygulanacağı peşinen kabul edilemez. Sözleşmenin tarafları, amacı ve ilgili hükmün içeriği belirlenmelidir.
Ödeme emrine itiraz: yedi gün ve her dosyanın ayrı incelenmesi
İİK m.62 ve 66 uyarınca genel haciz yoluyla ilamsız takipteki Örnek 7 ödeme emrine karşı itiraz, tebliğden itibaren yedi gün içinde icra dairesine yapılır. Süresinde itiraz, itiraz edilen bölüm bakımından takibi durdurur. İlamlı takip ve kambiyo senetlerine özgü takip farklı kurallara tabidir; yedi günlük süre bütün icra evrakına uygulanmamalıdır.
İtirazın borcun tamamına mı, belirli bir kısmına mı yöneldiği açık olmalıdır. Kısmi itirazda itiraz edilen miktar ayrıca ve açıkça gösterilmelidir. Asıl alacak, işlemiş faiz, faiz türü ve oranı ile feriler yönünden uyuşmazlığın kapsamı belirlenir. Dayanak belgedeki imza gerçekten borçluya ait değilse imzaya itiraz ayrıca ve açıkça yapılmalıdır; sırf borca itiraz edilmiş olması bu beyanın yerine geçmez.
Aynı şirketin birden fazla araç veya farklı kalemler için birden fazla takip başlatması halinde, her dosyanın numarası, ödeme emri ve tebligatı ayrı incelenir. Bir dosyaya verilen dilekçenin diğer takipleri de durdurduğu varsayılmamalıdır. Belgeler toplanırken itiraz süresinin geçirilmemesi ve başvurunun dosyaya kaydedildiğinin doğrulanması önemlidir.
İtiraz borcu ortadan kaldırmaz. Alacaklı, şartları varsa itirazın kaldırılması veya iptali yoluna başvurabilir. İtirazın iptali yargılamasında haksız çıkan taraf açısından yargılama giderleri ve karşı vekâlet ücreti; kanuni koşullar oluşursa ayrıca tazminat gündeme gelebilir. Teknik inceleme gerektiren bir uyuşmazlık bulunması, bu sonuçların her durumda doğacağı veya hiçbir zaman doğmayacağı anlamına gelmez.
Faiz hesabı da asıl alacaktan ayrı kontrol edilmelidir
Takipte yazılan faiz oranının bütün araç kiralamalarında uygulanacağı söylenemez. Borcun muacceliyeti, temerrüt tarihi, sözleşme, işlemin tüketici veya ticari niteliği ve ilgili dönemdeki mevzuat birlikte değerlendirilir. Yasal faiz ile ticari temerrüt veya avans faizi aynı kavramlar değildir.
TBK m.117’deki genel ihtar kuralı ve ihtarsız temerrüt halleri dikkate alınmalıdır. Bu nedenle ne “ihtar yoksa hiçbir durumda faiz istenemez” ne de “fatura tarihi her durumda faizin başlangıcıdır” denilebilir. Başlangıç tarihi, dönem, oran ve faizin uygulandığı ana para ayrı kontrol edilmelidir.
Uyuşmazlık çıkarsa hangi belgeler saklanmalıdır?
Kiralama sözleşmesi ve ekleri, teslim ve iade tutanakları, tarihli fotoğraf veya videolar, kilometre kayıtları, bakım ve servis belgeleri, ekspertiz raporları, yazılı bildirimler, faturalar, sigorta yazışmaları ve ödeme kayıtları birlikte korunmalıdır. İcra takibi başlamışsa ödeme emrinin tamamı ile tebligat kaydı da bu dosyaya eklenmelidir.
İncelenen kararların ortak yaklaşımı, talebin adı ve toplam tutarıyla yetinilmemesi; sorumluluk, zarar ve hesabın somut delillerle açıklanmasıdır. İnternetteki başka müşteri şikâyetleri, belirli bir kiracının borçlu olmadığını veya bir şirketin suç işlediğini tek başına kanıtlamaz. Her dosyanın savunması kendi sözleşmesi, kayıtları ve takip belgeleri üzerinden kurulmalıdır.
Resmî kaynaklar ve kapsam
- Yargıtay 3. HD, 12.11.2019, E.2019/1057, K.2019/9071 ↗Gerekçe 2: olağan kullanım/hor kullanım ayrımı, bilirkişi incelemesi ve kilometre ücretinin sözleşmeye göre hesabı
- Yargıtay 3. HD, 08.05.2024, E.2023/3825, K.2024/1592 ↗V/C/3, değerlendirme 2–3: sekiz günlük kullanımda motor arızasının nedeni ve önceki durumun araştırılması
- Yargıtay 4. HD, 29.09.2022, E.2021/26777, K.2022/11236 ↗Gerekçe 2 ve sonuç: trafik kazasında araç mahrumiyeti, makul tamir süresi ve hukuki sonuçlarına etkili olmamak üzere kanun yararına bozma
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — UYAP Mevzuat ↗m.50/2, 112, 117, 301, 316, 334 ve 335: zarar, temerrüt, kullanıma elverişlilik, özen, iade ve bildirim
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu — Adalet Bakanlığı ↗m.62, 66, 67 ve 68: genel haciz yoluyla takipte itiraz, kapsamı ve sonraki başvuru yolları
- Ticaret Bakanlığı — Tüketici sözleşmeleri ve haksız şartlar ↗Tüketici işlemi, müzakere edilmeyen şart ve tüketici aleyhine dengesizlik denetimi
İlk iki karar araç kiralama sözleşmelerine ilişkindir ve eksik inceleme nedeniyle bozma içerir; kiracının her durumda borçsuz olduğu sonucunu vermez. Üçüncü karar trafik kazasından doğan araç mahrumiyeti hakkındadır; sözleşmesel ikame hizmeti veya ticari kazanç kaybıyla aynı talep değildir. İtiraz açıklamaları genel haciz yoluyla ilamsız takipteki Örnek 7 ödeme emri içindir.
Resmî kaynak kontrolü: . Bu kayıt, kişiye özel hukuki inceleme veya bir avukatın onayı anlamına gelmez.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olay bakımından hukuki danışmanlık yerine geçmez.
Süre ve işlem güvenliği
Avukatla temsil zorunlu değildir. Bununla birlikte bazı başvuru, itiraz ve dava türlerinde hak düşürücü süre, zamanaşımı, görev ve yetki, talep sonucu, tebligat ve delil kuralları nedeniyle sonradan giderilmesi güç veya mümkün olmayan hak kayıpları ortaya çıkabilir. Özellikle tebligat alınmışsa veya kısa süreli bir başvuru söz konusuysa işlem yapmadan önce güncel Resmî mevzuat, karar metni ve dosyaya özgü koşulları kontrol etmek; gerektiğinde hukuki değerlendirme almak yararlı olabilir.
